خانیکی: در شرایط بحران خودکشی ارتباطی نکنیم/ خطر شایعات و اخبار جعلی
نقش رسانه در وضعیت نامتعین جامعه
روابط عمومیها در دوران بحران مانند جنگ ۱۲روزه، جنگ تحمیلی سوم و اعتراضهای مردمی چه نقشی برعهده دارند؟
مهمترین ویژگی شرایطی که کشور در آن قرار دارد، وضعیت نامتعین جامعه و چنین شرایطی متاثر از جنگ و آتشبس است. از طرف دیگر هر لحظه ممکن است در درون جامعه دو رخداد اتفاق بیافتد، نخست اینکه ایران به سمت وضعیت جنگی دیگر برود. رخداد دوم این است که در نتیجه تلاشهایی که نیروهای مسلح، مردم، دولت و مدیران در روزهای جنگ و دفاع از کشور داشتند تلاشهایی که برای رسیدن به توافق انجام میگیرد به سرانجام برسد و افکار عمومی و ارتباطات، بیشتر از دیگر زمانها تحت تاثیر این شرایط قرار میگیرد. چنین وضعیتی حوزه ارتباطات و زیرمجموعههای آن مانند رسانهها و روابط عمومیها یعنی ارتباطات انسانی و شبکهای را تحت تاثیر قرار میدهد.
بههمین دلیل من در فرصتی که برای صحبت در روز جهانی ارتباطات و روابط عمومی داشتم، بیش از هر چیز به مساله ارتباطات بحران و نقشی که نهادهای ارتباطی از جمله رسانهها و روابط عمومی در بحران میتوانند داشته باشند، پرداختم.
مساله «ارتباطات در بحران» و «بحران در ارتباطات» به نظرم مفهوم مهمی است که در شرایط و موقعیت ابهامآمیز باید بیش از هر زمانی مورد توجه قرار بگیرد.
در شرایط بحران شایعات و اخبار جعلی مخاطره جدی هستند
در چنین شرایطی سه مفهوم در دانش ارتباطات و تجارب ارتباطی قابل توجه است. نخست مخاطره، دوم ریسک و سوم بحران مطرح است. مخاطره فقط پیش آمدن شرایط فیزیکی و یک بحران طبیعی مانند آتشسوزی، حمله، آسیب دیدن تاسیساتی و زیرساختی نیست؛ در چنین شرایطی خود اخبار و اطلاعرسانی اهمیت پیدا میکند و پدیدههایی مانند شایعات، اخبار جعلی و هراس از تحلیلهای سطحی، مخاطره جدی هستند.
باید اقداماتی برای افزایش تابآوری انجام شود
در چنین شرایطی مساله این است که چطور میتوانیم با هدف گرفتن مخاطبان مختلف و لایهبندی آنها شرایط گفتوگو، اعتماد و مفاهمه را برای هم فراهم کنیم.
در برخی نشستهایی که در هفته ارتباطات و روابط عمومی، از جمله در نشستهایی که با روابط عمومیهای حوزه نفت، گاز و پتروشیمی داشتم، روی یک ویژگی آنها بیشتر از دیگر مسائل متمرکز شدم؛ ویژگی نهاد آنها این بود در جنگ تحمیلی سوم، بیشتر از سایر نهادها در معرض حمله قرار گرفت. خوزستان، عسلویه، اصفهان و همچنین نهاد و تاسیساتی که در حوزه تنگه هرمز، خلیج فارس و دریای عمان قرار میگرفتند مستقیما از شرایط جنگی آسیب دیده بودند. من در این نشستها تاکید کردم که در شبکه مخاطبان این روابط عمومیها، باید فعالان عملیاتی و خانوادههای آنها مورد توجه قرار بگیرند. تامین امنیت ذهنی و حمایت سازمانی کارگرانی که در آنجا شهید شدند، بیشتر از سایران مطرح است. باید اقداماتی برای افزایش تابآوری انجام شود.
روابط عمومی و رسانه تا چه اندازه برای فعالیت در شرایط بحران آموزش دیدند و آموختههای خود را در کار حرفهای انجام میدهند؟
نمیتوان داوریِ کلی داشت. آموزش و گفتوگوی میان نهادهای اطلاعرسانی، روابط عمومی و رسانهها و همچنین نهادهای علمی و پژوهشی اعم از دانشگاهها در بخش دولتی و غیردولتی مهم است. بحران، ارتباطات بحران و رسانه، و روابط عمومی بحران را نمیتوان با کلیات و حتی راهبردهای کلاسیک و همهجاگیر و فراگیر پیش برد؛ برای این هدف، نیازمند به شناخت مسائل خاص و راهبردهای کاربردی خاص در درازمدت هستیم. آموزش باید محدود به مناسبتها در هفته ارتباطات نباشد و این روند را باید به صورت مستمر و جدی، در درون سازمانها و نهادهای ارتباطی و همچنین در نهادهای آموزشی، دانشگاهها و انجمنهای علمی و تخصصی گسترش داد؛ تا به ویژه در شرایط بحرانی ارتباطات را به عنوان یک ساحت میدان مساله محور پیش ببرند.
مساله جدایی حوزه نظر از حوزه عمل که در کشور ما در سطوح مختلف وجود دارد، در میدان ارتباطات هم هست و در شرایط بحرانی ضرورت نزدیک کردن نهادها و اعضای آنها به یکدیگر بیش از هر زمانی مشاهده میشود. در یک طرف استادان، محققان و دانشجویان و در طرف دیگر مدیران، کارشناسان و کنشگران حرفهای قرار دارند.
دولت باید بتواند بستری را برای فهم و همکاری مشترک فراهم کند
دولت در تسهیل این روند چه میتواند بکند؟ دولت چگونه میتواند به روابط عمومی و رسانه در شرایط بحران کمک کند؟
نقش دولت در شرایط بحران مهم است؛ منظور من از دولت فقط و فقط دستگاههای اجرایی نیست، بلکه به همه نهادهای حاکمیتی اشاره دارم. ضربالمثلی داریم که میگوید: «هرکه بامش بیش، برفش بیشتر» دولت میدان مسئولیت وسیعتری دارد، نیاز است که تسهیلگر ارتباطها، جذبکننده بخش مدنی، حرفهای، خصوصی و علمی باشد، در واقع دولت باید بتواند بستری را برای فهم و همکاری مشترک فراهم کند. در چنین شرایطی میتوان انتظار کلی را خُرد و از کوچکترین رابطه اجرایی مدنی و حرفهای و تا سطوح بزرگتر آن را پیگیری کرد.